Chốn quan trường thời Khang Hi năm thứ 15 (1676), lòng người dậy sóng hơn cả dòng Hoàng Hà cuộn chảy. Trong triều đình đầy rẫy bon chen ấy, cái tên Thiên Hạ Trường Hà được người đời nhắc đến như tấm gương trung thần - chuyện về chàng sĩ tử phá vỡ lối mòn.
Vua sáng trong buổi đầu chấn hưng
Khang Hi đế lúc bấy giờ đắc chí khoe khoang mấy việc: dụ hàng Trịnh Kinh giành Đài Loan, bình định Vân Nam - Quý Châu, lại mở khoa thi chiêu hiền. Thế nhưng trời chẳng chiều người, năm ấy lụt lớn tưởng nuốt chửng đê điều Hà Nam. Ba mươi vạn dân mất nhà cửa, lương thực thối rữa trong kho khiến tằm tơ ngưng trệ. Ngự tiền hội nghị bàn trị thủy kéo dài đến canh ba mà chưa xong - thượng thư Bộ Công khăng khăng "phải tuân cổ pháp Tư trị thông giám", hao tốn ba trăm vạn lượng bạc mà khổ dân không được chút nhờ.
Kẻ trượt cử nhân và lời nói trái tai
Trần Hoàng - thư sinh xứ Hồ Nam, mùa xuân năm ấy vào kinh dự thi đội cả bọc dương chi. Gặp lúc công đường ở Khai Phong vỡ đê, chàng chẳng màng khoa cử, xông thẳng vào trướng quan tổng đốc thét lớn: "Các ngươi bịt đầu chặn nước chỉ như ếch ngồi đáy giếng!". Lời ấy chấn động kinh thành, tâu thẳng đến long nhan.
Thay vì dùng gỗ lim gia cố đê cũ như lũ quan lại già nua, chàng lập kế "tam khai tam bế": đào ba nhánh sông dẫn nước ngược về vùng đất trũng, lại lợi dòng chảy hất phù sa bồi đắp ruộng mặn. Tư tưởng "dẫn thủy nhập điền" ấy khiến Khang Hi vỗ án khen "trẫm tưởng hơn cả Nhữ Tầm đời Tống!". Chẳng đợi đỗ đạt, kẻ áo vải nhảy lên chức Tham tri chuyên trách Viện Hà đạo.
Con dế trong lồng son
Gian thần khó chịu nhất chuyện thăng tiến thần tốc ấy. Tên tổng đốc Lý Thông, vốn tham nhũng bạc vạn từ vụ sửa đê năm trước, sợ Trần Hoàng moi ra chuyện cũ, bèn cho người tố "tư thông Bạch Liên giáo". Mấy lão quan họ Sách Niêng ở Tứ Thư Đường nhân cơ mật tâu lên tờ sớ vạch tội "dùng toán học Tây dương cải tạo thủy lợi là nghịch tổ".
Lời vu không cần chí lý, chỉ đủ khiến Trần Hoàng bị tống vào Thiên Lao ngục. Ba tháng tra tấn ê chề khiến chàng sinh bệnh nặng. Trước khi chết trong xà lim ẩm thấp, hắn còn viết nguệch ngoạc trên tường: "Thiên Hạ Trường Hà... tự vỡ đê trong lòng người".
Di họa khôn lường
Khang Hi nghe tin giật mình sai đại thần điều tra, nhưng xác chết đã lạnh từ hôm mưa bão. Việc nối lại công trình trị thủy dở dang khiến đến mùa thu năm Kỷ Mùi (1679), Hoàng Hà vỡ đê dữ dội hơn xưa. Bảy châu đói rét, xác chết nổi đầy sông Long Trạch. Đến lúc ấy, vua mới giật mình thốt: "Như có Trần Hoàng, nước đâu đến nỗi!".
Ấy thế mà, cái chết của một kẻ sĩ đi ngược lối cũ vẫn chỉ là chấm nhỏ trong cuốn sử bi hùng Thiên Hạ Trường Hà. Đời sau khắc bia ven sông có câu: "Lụt lớn năm nào bằng lụt lòng quan / Nghiệp kinh bang tắc tối vì sỹ nho sinh bạc mệnh"...
